بازدید کل: 95098

بازدید امروز: 29

بازدید دیروز: 86

شعرآهنگ 2

پيوندِ شعر و موسيقى

موسيقىِ شعر در شاعرانِ مختلف بسته به احوال درونى آنها دارد،ونيز احوال به مسايل مختلفى مثل پيش فرض هاى فرهنگى،اجتماعى و بخصوص سياسى دارد.اين مسلم است كه شاعران در گذشته در خدمت شاهان بودند و تاييد اميران و حكام درواقع مجوز نشر آثارشان بود حتى بزرگمردى مثل فردوسى نيز نخست به دربار محمود غزنوى رفت و او را مدح كرد ولى وقتى جفا ديد با او دشمن شد كه هزينه ى اين دشمنى به خاك خوردن شاهنامه تا ساليانى انجاميد؛البته حمايت شاهان وحتى كارگزارانى مثل حاجى قوام از حافظ مثل امروز ناپسند نبوده،زيراكه شاهان و اميرانْ سرباز خلفا بودند و خلفا ازديد خودشان سايه ى حضرت حق!به هرحال آن دسته از اشعار حافظ كه در دوران شاهان خشك و متعصب سروده شده از ريتم و اوزان سنگين جويبارى تر استفاده شده ولى اشعارى كه زير سايه ى فيروزه هاى بو اسحاقى گفته شده بيشتر ريتم و اوزان ضربى تر دارد.مثلاً اگر حافظ فقط دو غزل در بحر ريتميك رَجَز (مستفعلن)و مسجّع دارد،درعوض حضرت مولانا صدها غزل دراين وزن بداهه سرايى كرده است.ناگفته پيداست كه موسيقى سماعى خانقاه شمس چقدر در ريتم شعر مولانا تاثير داشته است.حالا بهترين مثال براى ريتم كُنْد با اوزان حتى متروك را مى توان در ناصرِخسروى قباديانى يافت،شاعرى ناراحت از زمانه و پناهنده در دره ى يمگان كه در شعر به دنبال اخلاقگرايى و تبليغ خلفاى فاطمى است.
اما آنچه به اين نوشته مربوط است،پيوند شعر و موسيقى مى باشد پس به نكاتى جالب با همكارى استاد رسولى پرداخته مى شود:
1-رَجَز:
معروف ترين وزن شعرى در بحر رجز ،همان وزن(مُسْتَفْعِلُنْ)مى باشد،كه حتى در اجراى بى كلام استفاد شده؛اين وزن براى موسيقى سماع خانقاه ها بسار مناسب است كه درواقع نوعى حماسه ى پيروزى سالك بر اهريمن درون را بازگو مى كند.
الف)استاد بزرگ حسين عليزاده در اثر شگرف"پايكوبى"،قطعه اى با عنوان"هفت ضربى چهارگاه"دارد كه دقيقن همين رجزِ مستفعلن(دَمْ دَمْ دَ دَمْ...)مى باشد.
ب)استادبزرگ شادروان محمدرضا لطفى به شعر معروف "قافله سالار "خيلى علاقه داشتند كه در آثار محشر"قافله سالار،گل زرد و..."آن را اجرا كرده اند،اين نيز از خانواده ى بحر رجزِ مستفعلن است،فقط در بعضى اركان اين مستفعلن به "مَفاعِلن"تبديل شده درواقع:
بيا بيا-دلدار من-دلدار من
مفاعلن- مستفعلن- مستفعلن
(دَ دَمْ دَ دَمْ -دَم دَمْ دَ دَمْ -دَمْ دَمْ دَ دَمْ
ج)اثر شورانگيز درآواز بيات ترك بر وزنى از خانواده ى رجز،يعنى "مُفْتَعِلُنْ"كه ريتميك ترين و رقص آورترينِ وزن هاست،غزلِ"مٰرده بُدَم،زنده شدم،گريه بدم،خنده شدم"اجرايى داشته اند كه متاسفانه خيلى حقّ شعر مولانا را دراين وزن ادا نشده است ولى اجراى شورِ استاد سارنگ و لطفى در كنسرت خانقاهى بسيار عالى است؛
مُرده بُدَم-زنده شدم-گريه بُدَم-خنده شدم
مُفْتَعِلُنْ-مفتعلن-مفتعلن-مفتعلن
دَمْ دَ دَ دَم-...
2-هَزَج:
معروفترين وزن در بحر هزج ،همان "مَفاعيلُن" (دَ دَمْ دَمْ دَمْ) مى باشد ،تمام غزلسرايان كهن از اين وزن استفاده كرده اند،بخصوص مناسب درد دل عاشقانه مى باشد تا جاييكه دوبيتى هاى قديم فقط از خانواده ى اين وزن بوده است،اما نمونه هايى موسيقى تغزلى اش:
الف)استاد لطفى در اثر شگرف "چهارگاه"،قطعه اى معروف دارند كه ابتدا آن را بى كلام دراين ريتم مى نوازد و جالب اينكه درپايان اثر كه اجرا تند مى شود غزل معروف"ساقى"را مى خواند كه برهمين وزن است؛
الا يا اي-يهاالساقى-اَدِر كاساً-وَ ناوِلها
مَفاعيلُنْ-مَفاعيلُنْ-مَفاعيلُنْ-مَفاعيلُنْ
دَ دَمْ دَمْ دَمْ-...
3-مُجْتَث:
اين بحر يكى از زيباترين عاشقانه هاى متناقض شعر فارسى مى باشد كه پهلو به پهلو با بحر مضارع هنوز هم در غزل معاصر پركاربرد است،كه ازاين خانواده،وزن"مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعلُنْ"جايگاه شفاف و جويبارى ترى دارد،حالا چرا متناقض چون هم غزلِ بغض آلودِ فراق و هم غزلِ ذوق زده ىِ وصال را مى توان دراين بحر ريخت و جالب اين است كه در موسيقى سنتى به اين وزن،گوشه ى"كرشمه "مى گويند كه هم در دستگاه شور و هم ماهور هست كه به نظر ما مجتثِ فراقى در كرشمه ى شور(مثلِ اثر عجيبِ شور "گنج گمشده"ى استاد لطفى) و مجتثِ وصالى در كرشمه ى ماهور (مثل اجراى ماهور "سرّ عشقِ"استاد شجريان و مشكاتيان:هزارجهد بكردم كه سرّ عشق بپوشم) محشر مى شود.
گنج گمشده:
هواىِ رو-ىِ تو دارم-نمى گذا-رَندَم
مَفاعِلُنْ-فَعَلاتُنْ-مَفاعِلُنْ-فَعْ لُنْ
دَ دَمْ دَ دَمْ-دَ دَ دَمْ دَمْ-دَ دَمْ دَ دَمْ-دَمْ دم

قسمتى از سخنرانى و كنسرت پژوهشى عباس فرهادى(كارشناس ادبيات) ،

محمدرسولى(كارشناس موسيقى) . كنسرت شعراهنگ،درگاه مولانا،ريگا،جمهورى لتونى ،ارديبهشت٩٣

تاریخ ارسال: 1394/4/18
تاریخ بروزرسانی: 1394/4/18
تعداد بازدید: 5623
ارسال نظر