بازدید کل: 110980

بازدید امروز: 85

بازدید دیروز: 138

شعرآهنگ 1

پيوندِ شعر و موسيقى در غزل هايى از حضرت مولانا:
اگر ذكر امروزه در فرقه ى مولويه(قونيه ى تركيه)بيشتر آوازهاى تركى و عربى و حتى ادعيه ى مذهبى مرسوم شده ولى در خانقاه خود مولانا به يقين بيشتر اشعار بداهه ى ايشان و گاهى هم اشعار ديگران مثل سنايى و عطار بوده است،اين بداهه سرايى با محوريت غزلواره ها طورى اتفاق افتاده كه گاهى اشعار از مسووليت شعريت به سمت موسيقى و حتى فقط رعايت ريتم و تحريك نوازنده ها(بخصوص سازهاى دف،نى،رباب و سه تا)به ادامه ى سماع بوده،كتاب مناقب افلاكى از اشتياق مولانا به سماع و موسيقى خانقاهى اين مدارك را ارائه مى دهد:ساعت ها سماع به طورى كه گاهى مريدان از حال مى رفتند،سماع در حمام بخارآلود،سماع در بازار مثل داستان دكان زركوبى،تعبير سماع به نماز باطن،فقاع براى داشتن انرژى سماع و حتى اجيركردن مطرب دائمى...
البته انواع موسيقى از نام سازها و اصطلاحات مقام ها و نواها گرفته تا اصرار به موسيقى لفظى شعر براى ترانه شدن غزل ها ونيز ريتم و ضرب بيشتر.اما اين نوشته قصد دارد مثال هايى از غزليات شمس براى به خدمت گرفتن شعر در حوزه ى انواع موسيقى بياورد:
1-حذف قافيه ى اجبارى طولى و تاكيد بر قافيه هاى ميانى و درونى بخاطر موسيقى بيشتر در عرض شعر ،مثل غزل:
"
بى همگان به سر شود،بى تو به سر نمى شود..."
2-اصرار به سجع،واج آرايى،تكرير،جناس و رديف هاى طولانى در ريتم بيشتر،مثل غزل:
"
يار مرا،غار مرا،عشق جگرخوار مرا..."
3-عوض كردن وزن شعر از هزج(مفاعيلُ)به رمل(فعلاتن)در وسط يك شعر تحت تاثير مقام گردانى(مركب نوازى)،ميگه:مفاعيلُ...
"
زهى عشق،زهى عشق كه ماراست،خدايا..."
وسط شعر مى گويد:فَعَلاتُن...
"
نىِ تن را همه سوراخ چنان كرد كفِ تو..."
4-به كاربردن مقام هاى موسيقى كهن در دوغزل به طور كامل،مثل:
الف) "مى زن سه تا كه يكتا گشتم،مكن دوتايى..."        ب) "اى چنگ پرده هاى سپاهانم آرزوست..."
5-استفاده نام آوا و اصوات در كلّ يك غزل،مثل "  :عَف عَف عَف همى زند اشتر من زِ تَف تَفى..."
6-تلميح به مطرب طنّاز در شعر،مثل"   :هلا تن زن چو بوبكرِ ربابى..."
7-واژه سازى از صداى سازها بخصوص سازهاى كوبه اى،مثل اين كه به نظر مى آيد صداى دهل باشد"   :يرلا و يرلم،يرللا،يرلا و ترلم،ترللا            حالى بخوان و دم مزن،يرلى يلى،يرلى يلى..."
البته در بيتى "يرلى"را در همنوازى با نى و آواز مى آورد پس صداى ناشى از گروه نوازى مى تواند باشد:
"
ساقى!بنوش آن جام مى،يرلى يلى،يرلى يلى      مطرب بگو بآوازِ نى،يرلى يلى،يرلى يلى"
7-استفاده از صداى پرنده ها مثل اين غزل منسوب به مولوى   :تو كبك صفت:بوبو،من فاخته وَش:كوكو..."
8-كاربرد واژه ى "بيت"درمعنى"آواز"و واژه ى "غزل"به معنى"عاشقانه"،مثل؛  "رَستَم ازاين بيت و غزل،اى شه و سلطانِ غزل..."
9-آوردن وزن شعر در يك مصرع: "مفتعلن مفتعلن مفتعلن كشت مرا..."
10-ساختن وزن عروضى براساس ريتم ساز،مثل:فع لن،فَعِلَن؛ " سلطانِ منى،سلطانِ منى..."
11-تلفظ محاوره اى"قلف"به احترام شمس براى اعتراض به تمسخر مريدان و نيز فعل ساختن از"سرفه "با تلفظ محاوره اى"سلفه"در ايجاد سجع(قافيه ى عرضى)،مثل:   هم فرقى و هم زلفى،مفتاحى و هم قُلفى            بى رنج چه مى سُلْفى،آواز چه لرزانى!؟
12-اجراى شعر با لهجه ى محلى،مثلن اين بيت را اگر با فارسى معيار بخوانيم،وزن شعر غلط مى شود:
"
صنما صنما،(اگر) جان طلبى،          بدهم بدهم به (جان)و سرِ تو..."
"اگر" را  "اگه"و درمصرع دوم"جان" را "جَنُ"با لهجه بايد بخوانيم.
13-البته درمثنوى هم داستان هاى عجيب "جوزريز"و"پيرِ چنگى"و تلميح به نظر حكماى يونان در منشأ موسيقى در اجرام آسمانى....
"
پس حكيمان گفته اند اين لحن ها      از دوارِ چرخ بگْرفتيم ما..."
14-دو بيت تركى در پايان براى هديه به دوستان:
"
اگر كى در فرينداش يوقسا ياوُز    اوزن يلداسنا بو در قلاوز
 اگر تتسن،اگر رومين،وگر تُرك         زبانِ بى زبانان را بياموز..."غزل١١٨٣


قسمتى از سخنرانى و كنسرت پژوهشى عباس فرهادى(كارشناس ادبيات) ،

محمدرسولى(كارشناس موسيقى) در  دانشگاه ايرانشناسىِ كراكُف  ورشو لهستان١٣٩٣

تاریخ ارسال: 1394/3/24
تاریخ بروزرسانی: 1394/3/24
تعداد بازدید: 6128
ارسال نظر