بازدید کل: 183747

بازدید امروز: 85

بازدید دیروز: 134

«آتش دل»؛ ترانه اي که 80 سال غلط خوانده شد! تصنيف "آتش دل" که سال ها پيش توسط استاد زنده ياد جلال تاج اصفهاني خوانده شده ،بي شک يکي از زيباترين تصانيفي است که تاريخ موسيقي ايران آن را تجربه کرده است. ناصر مجرد که هم اهل قلم است و هم اهل موسيقي درباره اين تصنيف يادداشتي با رويکرد تاريخي نگاشته است که به يک اشتباه تاريخي اشاره مي کند.
وقتي قرار باشد ديکته اي را همه از روي دست هم بنويسند و بدون هيچگونه تفکر و صرف وقتي، فقط نمره بگيرند، اگر املاي اولي درست باشد، همه آنها که تقلب کرده اند نيز نمره 20 مي گيرند که البته فقط ديکته نخستين، ديکته است و بقيه رونويسي مشق شب کرده اند و هيچکدام براي نوشتن آن فکر نکرده و زحمتي نکشيده اند. فقط احتمالاً دلشوره اين را داشته اند که نکند ديکته اولي غلط باشد و آنها هم به تبع او غلط نوشته باشند و در نتيجه نمره 20 رايگان را از دست بدهند! در مورد بسياري از تصنيف ها و ترانه هاي سنتي ايران، متأسفانه اين مثال صادق است که هرگاه خواننده اي تصنيف يا ترانه اي را خوانده و به اصطلاح گل کرده، دير يا زود، ديگران هم بدون اين که فکر کنند که آيا اين سروده با ساختار حنجره و محدوده فرکانسي صداي آنها سازگار است يا نه، با کمي دستکاري سليقه اي- ونه علمي- تصنيف را خوانده و زحمات شاعر و آهنگساز را ناديده گرفته و با گوش و هوش شنوندگان بازي کرده اند. از جمله اين سرودها- که تعدادشان هم کم نيست- مي توان از ترانه بسيار دلنشين «آتش دل» در ابوعطا ياد کرد که آهنگ زيباي آن يکي از هزارو چهارصد کار آهنگسازي زنده ياد عبدالحسين برازنده و شعر لطيف آن از سروده هاي ناب استاد حسن صدرسالک است که استاد سالک اردیبهشت ماه سال 1393 در سن 105 سالگي دار فانی را وداع گفتند .. شعر و آهنگ و مايه اين تصنيف به حدي زيبا و جفت و جور است که نظير آن را در موسيقي سنتي ايران کمتر مي توان يافت. اما متأسفانه همين کار زيبا و دلنشين، از آغاز تا به امروز توسط چند خواننده صاحب نام و گاهي کمتر مشهور، با غلط هايي در شعر و ملودي خوانده شده و عجيب اين که هر خواننده اي سعي کرده به جاي رفع اشتباه هاي خواننده قبلي، اشتباه تازه اي به آن بيفزايد که مبادا تصور شود دانش او از بقيه کمتر است! لطفاً اصل ترانه را- آن طور که مورد تاييد استادحسن صدرسالک است- ملاحظه بفرماييد تا بعد راجع به نکات فني آن مطالبي را به عرضتان برسانم: در دل آتش غم رُخَت تا که خانه کرد (1) ديده سيل خون به دامنم بس روانه کرد(2) آفتاب عمر من فرو رفت و ماهم از افق چرا سر برون نکرد هيچ صبحدم نشد فلک چون شفق زخون دل مرا لاله گون نکرد ز روي مَهَت جانا پرده برگشا- در آسمان مه را منفعل نما به ماه رويت سوگند که دل به مهرت پابند به طره ات جان پيوند فراق رويت يک چند قسم به زند و پازند به جانم آتش افکند(3) بيا نگارا جمال خود بنما زِ رنگ و بويت خجل نما گل را رو در طرف چمن بين بنشسته چو من دل خون بس زغم ياري غنچه دهن. گل درخشنده، چهره تابنده، غنچه درخنده بلبل نعره زنان هرکه جوينده باشد يابنده، دل دارد زنده بس کن آه و فغان ز جور مهرويان شکوه گرسازي به ششدر محنت مهره اندازي همچون سالک دست خودبازي همچون سالک دست خود بازي نخستين خواننده اي که «آتش دل» را غلط خواند متأسفانه زنده‌ياد جلال تاج اصفهاني خواننده بزرگ و خوش صدا بود که هم در بيان کلمات و هم در اجراي ملودي اشتباهاتي داشت و چون از علم تلفيق کلام و آهنگ بي بهره بود استاد برازنده و استاد سالک را به شدت دلگير کرد و بنا به قول مهندس جمشيد برازنده فرزند مرحوم استاد برازنده- که خود وي، شاعر، نوازنده و آهنگساز و خواننده قابلي است- دليل اشتباه در کار هم اين بود که شاعر و آهنگساز در اصفهان بودند و صفحه اين ترانه و آهنگ بدون هيچگونه احساس مسئوليتي در حلب سوريه تهيه شد! بعدها، خانم پروين در برنامه گلهاي 373- خانم سيما بينا و آقايان ايرج، عليرضا افتخاري، مصطفي محبي زاده، اصغر شاه‌زيدي، سالار عقيلي و چند خواننده کمتر شهرت يافته- اشتباهات تاج اصفهاني را بيشتر يا کمتر تکرار کرده و گاهي مدعي صحت و برتري کارشان بر ديگران شده اند! (4) در ديدارهاي متعددي که با استاد سالک داشتم، ايشان هم از غلط خواني ترانه «آتش دل» توسط خواننده هاي مختلف ابراز تأسف مي کرد و همه را از چشم تاج مي ديد!

پانوشت‌ها:
1- زنده ياد تاج اصفهاني، «در دل آتش غم رُخَت» را خوانده بود « دل در آتش غم رُخَت» که بعدها اصلاح شد ولي چه سود که همه از روي نخستين اجرا، غلط خواندند!
2- خوانندگان اين ترانه، بدون استثنا ابتدا ملودي کلمه «ديده» را از درجه چهارم گام شروع کرده و روي درجه نخست تمام کرده اند: مثلاً خوانده اند « ر- سل- ر» يعني نت اول چنگ نقطه دار « ر» که « دي» و نت دوم دولا چنگ « سل» که « ده» آخر چنگ « ر» که « سي» عبارت «ديده سي» را تشکيل مي دهند در همان ضرب نخست ميزان اجرا مي شوند. در حالي که ملودي درست از درجه نخست گام شروع مي شود و بعد به درجه چهارم مي رود که در مثال بالا چنگ نقطه دار نخست مي شود « سل» و دولا چنگ و چنگ بعدي ضرب نخست ميزان، نت « ر» خواهد بود و تنها وقتي ملودي مسير درست خود را طي کند، لحن ملودي با معني شعر انطباق پيدا مي کند. در اين شعر، عبارت «ديده» اسم است ولي وقتي ملودي را از درجه چهارم به اول بخوانيم لحن ملودي عبارت «ديده» را به فعل تبديل مي کند که مطلقاً درست نيست چرا که منظور شاعر «چشم و بصر» بوده است نه ديدن و نگاه کردن.

 

 

3- اين يک سطر را اغلب خوانندگان و از همه مهمتر، خود تاج اصفهاني جا انداخته و در هنگام اجرا، هيچيک متوجه سکته و خلاء کار نشده اند. چرا که همه سعي کرده اند عين اجراي غلط تاج را تکرار کنند! اما بعدها در مورد همين يک سطر اصلاحاتي صورت گرفت!
4- در ميان جمع خوانندگان «آتش دل» آنان که علم تلفيق و درست خواندن را بيش از سايرين رعايت کرده اند يکي مصطفي محبي زاده از شاگردان خوب زنده ياد تاج است که گويا در مسابقه بهترين اجراي سال 1379 صدا وسيما، به خاطر خواندن اين ترانه زيبا، حايز رتبه اول شده و در نهايت، سالار عقيلي با صوتي خوش به اجراي آن پرداخته که درست ترين کار ممکن را انجام داده است.
                                                                                                            نویسندهاستاد ناصر مجرد ایرانی

 آهنگ اتش دل با صدای استاد تاج اصفهانی

اجرای تصویری تصنیف آتش دل استاد تاج اصفهانی در جوار آرامگاه حافظیه شیراز

تاریخ ارسال: 1394/3/10
تاریخ بروزرسانی: 1394/3/10
تعداد بازدید: 2550
ارسال نظر